Ismoil Gaspiali g‘oyalari Turkistonga qanday yetib keldi?

22.07.2026 14:42
1404

Jadidchilik g‘oyalari Turkistonga bir yo‘l bilan emas, balki bir necha manba orqali kirib kelgan.

Birinchi yo‘l - “Tarjimon” gazetasi edi. Gazeta Turkiston ziyolilari qo‘liga yetib borib, ularni Rossiya imperiyasining boshqa musulmon hududlarida kechayotgan ta’limiy va madaniy jarayonlar bilan tanishtirdi.

Ikkinchi yo‘l - Qrim, Qozon, Orenburg, Kavkaz va Turkiston o‘rtasidagi aloqalar edi. Savdogarlar, o‘qituvchilar, sayohatchilar va talabalar orqali kitoblar, darsliklar va pedagogik tajribalar mintaqadan mintaqaga ko‘chib yurdi.

Uchinchi yo‘l - tatar muallimlari bo‘ldi. Turkistondagi dastlabki yangi usul maktablarining ayrimlari mahalliy tatar jamoalari tomonidan ochilgan. Keyinchalik tatar o‘qituvchilari Turkistonlik bolalar uchun tashkil etilgan maktablarda ham dars berganlar.

To‘rtinchi yo‘l - ziyorat va safarlar edi. Turkiston ziyolilari Qrim, Volgabo‘yi, Kavkaz, Istanbul, Misr va boshqa markazlarga safar qilib, u yerdagi maktablar, matbuot va ijtimoiy hayot bilan tanishganlar. Mahmudxo‘ja Behbudiy va boshqa ma’rifatparvarlarning safarlari ularning dunyoqarashi va amaliy faoliyatiga ta’sir ko‘rsatgan. Markaziy Osiyo jadidchiligi faqat Gaspirinskiy ta’sirida shakllanmagan: Istanbul, Qohira, Bayrut, Hindiston va Eron shaharlaridan kelgan nashrlar ham muhim o‘rin tutgan.

Demak, Turkistondagi jadidchilik tashqaridan aynan ko‘chirib olingan tayyor model emas edi. Mahalliy ziyolilar xorijdan kelgan g‘oyalarni Turkistonning siyosiy, ijtimoiy va madaniy sharoitiga moslashtirdilar.

Ijtimoiy tarmoqlarda ulashing
Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish