Ashtarxoniylar sulolasi tarixida Imomqulixondan keyin alohida tilga olinadigan hukmdorlardan biri - Abdulazizxon ibn Nodir Muhammadxondir. U XVII asrda Buxoro xonligini boshqargan va sulolaning eng murakkab davrlaridan birida taxt tepasiga kelgan hukmdor sifatida tarixda qolgan.

Abdulazizxon 1614-yilda tug‘ilgan. U Buxoro xoni Nodir Muhammadxonning o‘g‘li bo‘lib, yoshligidan davlat boshqaruvi va hududiy boshqaruv ishlariga jalb etilgan. Manbalarda uning 1626-yildan Xuttalon hokimi, 1630-yildan esa Balxning g‘arbiy tumanlari hokimi sifatida faoliyat yuritgani qayd etiladi. Bu esa Abdulazizxon taxtga kelishidan oldin ham siyosiy va harbiy tajribaga ega bo‘lganini ko‘rsatadi.

Uning hokimiyat tepasiga kelishi oson kechmagan. Nodir Muhammadxon davrida ichki noroziliklar kuchayib, ayrim amirlar xondan yuz o‘gira boshlagan. 1645-yilda bir guruh amirlar Nodir Muhammadxonning poytaxtda yo‘qligidan foydalanib, Abdulazizxonni Buxoro taxtiga o‘tqazadi. Shu tariqa Abdulazizxon Ashtarxoniylar sulolasining navbatdagi hukmdori sifatida siyosiy maydonga chiqadi.

Abdulazizxon hukmronligi davri Buxoro xonligi uchun tinch va osoyishta davr bo‘lmagan. Bir tomondan, markaziy hokimiyatni mustahkamlash zarur edi, ikkinchi tomondan, tashqi xavflar ham kuchaygan edi. Xususan, Xiva xonlarining Buxoro hududlariga yurishlari tez-tez takrorlangan. Manbalarda 1655-yilda Xiva xoni Abulg‘ozixon Buxoro atroflariga yurish qilib, Qorako‘l va Karmana hududlariga zarar yetkazgani, keyingi yillarda ham Xiva tomondan bosim davom etgani qayd etiladi.

Shunga qaramay, Abdulazizxon davlatni saqlab qolish, markaziy hokimiyatni mustahkamlash va mamlakat obodonchiligiga hissa qo‘shishga harakat qilgan hukmdor sifatida baholanadi. Uning davrida Buxoroda bir qator me’moriy inshootlar bunyod etilgan. Ayniqsa, 1652-yilda qurilgan Abdulazizxon madrasasi uning nomini tarixda saqlab qolgan eng muhim yodgorliklardan biridir.

Abdulazizxon madrasasi Buxorodagi mashhur me’moriy obidalardan biri bo‘lib, Ulug‘bek madrasasi qarshisida joylashgan. U me’mor Mimhoqon ibn Xoja Muhammadamin tomonidan qurilgan. Madrasa XVII asr Buxoro me’morchiligining yetuk namunalaridan biri hisoblanadi. Uning peshtoqlari, koshinkor bezaklari, islimiy naqshlari va ganchli muqarnaslari o‘sha davr hunarmandchiligi hamda san’atining yuqori darajada bo‘lganini ko‘rsatadi.

Abdulazizxon davrining yana bir muhim jihati - davlat boshqaruvida amaldorlar, xususan otaliq mansabining mavqei kuchaya boshlaganidir. Bu holat Ashtarxoniylar davrida markaziy hokimiyat bilan amirlar o‘rtasidagi munosabatlar murakkablashganini ko‘rsatadi. Ba’zi tadqiqotlarda aynan Abdulazizxon davridan boshlab otaliq lavozimining siyosiy ta’siri ortgani qayd etiladi.

Umuman olganda, Abdulazizxon hukmronligi ziddiyatli, lekin tarixiy jihatdan muhim davr bo‘lgan. U kuchli tashqi bosimlar, ichki siyosiy kurashlar va iqtisodiy qiyinchiliklarga qaramay, Buxoro xonligida markaziy hokimiyatni saqlab qolishga intilgan. Shu bilan birga, uning nomi Buxoro obodonchiligi, madaniy hayot va me’morchilik rivoji bilan ham bog‘liq.

Shuning uchun Abdulazizxonni Ashtarxoniylar davrining eng muhim hukmdorlaridan biri sifatida tilga olish mumkin. U tarixda yirik istilolar bilan emas, balki murakkab davrda davlatni boshqarishga uringani va Buxoro me’moriy merosida o‘z izini qoldirgani bilan esda qolgan.