Bu favvoraning paydo bo‘lishi teatr binosi tarixi bilan chambarchas bog‘liq. Toshkent shahar hokimligi ma’lumotlariga ko‘ra, Alisher Navoiy nomidagi Katta teatr 1934-yilda o‘tkazilgan ochiq tanlovda g‘olib chiqqan taniqli me’mor Aleksey Shusev loyihasi asosida qurilgan. Qurilish 1940-yil sentabrida Voskresenskiy bozori o‘rnida boshlangan, urush yillarida to‘xtab qolgan, 1943-yildan esa yana davom ettirilgan. Teatr 1947-yilda tantanali ravishda ochilgan, keyinchalik 1959-yilda akademik, 1966-yilda esa Katta teatr maqomiga ega bo‘lgan.
 

Shusev uchun teatr alohida turgan bino emas, balki atrofidagi maydon, yashil hudud, sayr yo‘laklari va suv inshooti bilan birga yaxlit ansambl edi. Shu bois teatr oldidagi favvora uning me’moriy g‘oyasining mantiqiy davomi sifatida vujudga keldi. Manbalarda qayd etilishicha, favvora xalq orasida “Paxta” nomi bilan tanilgan. Chunki uning markaziy qismi bronzadan ishlangan paxta chanog‘i shaklida bajarilgan bo‘lib, suv aynan shu markazdan yuqoriga otilib, atrofga nurli va harakatchan kompozitsiya hosil qilgan.

Favvoraning qurilishi 1951-yilda boshlangan. Aleksey Shusev 1949-yilda vafot etgani sababli, u o‘z g‘oyasining to‘liq amalga oshganini ko‘ra olmagan. Ammo uning shogirdlari va hamkasblari bu loyihani hayotga tatbiq etdi. Ishlarda “Tashgiprogor” loyiha instituti mutaxassislari, muhandislar va me’morlar ishtirok etgan. Granit va bronza qismlari arxitektor V. E. Shalashov loyihasi asosida tayyorlangan, suv oqimlari arxitekturasi V. E. Arxangelskiy tomonidan ishlab chiqilgan, mozaika bezaklari L. G. Karashga tegishli bo‘lgan. Qurilish qismini muhandis A. V. Bernatovich, gidrotexnik qismini V. Maslov, yoritish tizimini esa A. K. Arzumanov nazorat qilgan.

1952-yil 28-mayda “Pravda Vostoka” gazetasi bu favvora haqida alohida yozgan. Nashrda uni Sovet Ittifoqi shaharlarida so‘nggi yillarda qurilgan eng yirik favvoralardan biri sifatida ta’riflagan. Sakkiz qirrali kosasining diametri 32 metr bo‘lib, tashqi qismi sayqallangan granit bilan bezatilgan. U ming kub metrgacha suv sig‘dirgan. Markazdagi paxta chanog‘i shaklidan otilgan 126 ta suv oqimi esa “jonli, yaltirab turgan piramida”ni hosil qilgan.

Favvora faqat bezak emas, balki o‘z davri uchun murakkab muhandislik inshooti ham edi. Yer ostida nasos kameralari, kuchli motorlar, suvni yuqoriga bosim bilan uzatuvchi tizimlar joylashgan. Manbada keltirilishicha, nasoslar bir soniyada 200 litrgacha suvni yuqoriga ko‘targan. Yoritish tizimi ham alohida e’tiborga molik bo‘lgan: rangli filtrlar o‘rnatilgan ko‘zgusimon lampalar suv oqimlarini turli ranglarda yoritgan, yorug‘lik tusi har o‘n soniyada o‘zgarib turgan. O‘sha davr uchun bu nafaqat chiroyli, balki texnik jihatdan ham katta yangilik edi.

Favvoraning markazidagi paxta obrazi ham tasodifiy emas. XX asr o‘rtalarida paxta O‘zbekiston iqtisodiyoti va vizual madaniyatida muhim ramzlardan biri edi. U arxitektura, amaliy san’at va shahar bezaklarida keng qo‘llanilgan. Shu ma’noda, teatr oldidagi favvora bir vaqtning o‘zida ham badiiy kompozitsiya, ham davrning mafkuraviy-estetik belgisi sifatida shakllangan.

Teatr maydoni tez orada toshkentliklarning sevimli sayrgohlaridan biriga aylandi. Bu yerda odamlar spektakllardan keyin sayr qilgan, yoz oqshomlarida dam olgan, uchrashuvlar belgilagan. “Pravda Vostoka”ning o‘sha davrdagi ta’rifida ham maydon “poytaxt mehnatkashlarining eng sevimli dam olish joylaridan biri” sifatida tilga olingan. Ayniqsa, kechki paytda suv oqimlarining rubin, qahrabo va firuzarang nurlar bilan yoritilishi maydonga alohida joziba bag‘ishlagan.

Shahar hokimligi ma’lumotlarida ham teatr atrofi Shusev loyihasiga ko‘ra gulzorlar, dekorativ daraxtlar va skver-park bilan o‘ralgani, teatr oldida paxta qutisi shaklidagi favvora qurilgani qayd etiladi. Keyinroq hududda mehmonxona binosi paydo bo‘lib, bu joy yaxlit teatr maydoni qiyofasini olgan. Manbada aytilishicha, teatr maydoni bugun ham toshkentliklar uchun sevimli sayr joyi bo‘lib qolmoqda.

Yillar o‘tgani sayin favvora nafaqat me’moriy obyekt, balki shahar xotirasining bir qismiga aylandi. Bir necha o‘n yillar davomida u deyarli to‘xtovsiz ishlagan. Uning texnik tizimlari katta mustahkamlik zaxirasi bilan qurilgani sababli, ko‘p mexanizmlar belgilangan xizmat muddatidan ancha uzoq ishlagan. Ammo vaqt o‘tishi bilan qurilmalar eskirgan, suv va yoritish tizimlarini saqlash qiyinlashgan.

2010-yilda favvorani modernizatsiya qilish va uni rangli-musiqali inshootga aylantirishga urinish bo‘lgan. Ma’lumotlarga ko‘ra, u qisqa muddat “kuylagan” - ya’ni turli yorug‘lik rejimlari va musiqa bilan ishlagan. Biroq bu jarayondan so‘ng ichki tizimlar yanada jiddiy shikastlangan. Keyinchalik teatr maydonini rekonstruksiya qilish doirasida favvora ta’mirlangan, yer ostida yangi quvurlar va yuqori bosimga mo‘ljallangan suv ta’minoti tizimlari o‘rnatilgan. Shu bilan birga, uning dastlabki texnik imkoniyatlarini to‘liq tiklash oson bo‘lmagani qayd etilgan.

Bugun teatr oldidagi favvora Toshkentning tarixiy qiyofasini esga soluvchi nodir shahar belgilaridan biri sifatida qadrlanadi. Uning kompozitsiyasi - keng sakkiz qirrali havza, markazdagi paxta chanog‘i, yuqoriga otilgan suv oqimlari va kechki yoritish - shahar estetikasida shunchalik mustahkam o‘rin oldiki, keyinchalik uning o‘xshash shakllari poytaxtning boshqa joylarida ham paydo bo‘ldi. Bunday favvoralarni Toshkent davlat transport universiteti bosh korpusi oldida, Markaziy vokzal kirish qismida, Brodvey piyodalar ko‘chasida va Chorsu bozori hududida ham uchratish mumkin.

Shu bois Alisher Navoiy nomidagi Katta teatr oldidagi favvora haqida so‘z borganda, biz faqat suv inshooti haqida emas, balki Toshkentning madaniy xotirasi, me’moriy merosi va shahar muhitining tirik ramzi haqida gapiramiz. U teatr binosining salobatiga yengillik, maydonga hayot, shahar xotirasiga esa davomiylik bag‘ishlaydi.

Bu favvoraning qadri ham shunda: u bir vaqtlar me’morning qog‘ozdagi g‘oyasi edi, keyin muhandislar mehnati bilan hayotga ko‘chdi, yillar davomida toshkentliklarning uchrashuv joyiga aylandi va bugun ham poytaxtning eng tanish, eng iliq va eng xotirali manzaralaridan biri bo‘lib qolmoqda.