Bugun parta yoki doskani oddiy maktab jihozi deb qabul qilamiz. XX asr boshidagi Turkistonda esa ular butunlay yangi pedagogik tartibning ramzi bo‘lgan.

An’anaviy maktabda bolalar ko‘pincha gilam, bo‘yra yoki past joyda o‘tirib, kitobni qo‘lda yoki lavh ustida ushlaganlar. Yangi maktablarda parta va stullar o‘quvchilarni qatorlarga joylashtirdi. Bu muallimga butun sinfni bir vaqtning o‘zida ko‘rish, umumiy topshiriq berish va intizomni nazorat qilish imkonini yaratdi.

Doska esa darsni jamoaviy jarayonga aylantirdi. Muallim bir harf, so‘z yoki hisob misolini barcha bolalarga bir paytda ko‘rsatishi mumkin edi. O‘quvchilar esa uni ko‘chirib yozar, birgalikda talaffuz qilar yoki yechimini kuzatar edilar.

Xarita va globus bundan ham chuqurroq ma’noga ega bo‘lgan. Eski maktab o‘quvchisi dunyo haqidagi tasavvurni asosan matn va rivoyatlar orqali olgan bo‘lsa, yangi maktab o‘quvchisi yer yuzini ko‘z bilan ko‘rish imkoniga ega bo‘ldi. Turkiston, Rossiya imperiyasi, musulmon mamlakatlari, dengiz va qit’alar bir qarashda yagona makonga birlashardi.

Adib Halid parta, stul, xarita va globus yangi usul maktablarining shunchalik yorqin belgilariga aylanganini qayd etadiki, ular ba’zan maktabning mazmunidan ham ko‘ra tezroq ko‘zga tashlangan. Hatto jadid matbuotida ideal sinfning derazalari, jihozlari va o‘quv qurollari qanday joylashishi kerakligi tasvirlangan chizmalar ham berilgan.

Shu sababli ayrim odamlar bu buyumlarni shunchaki pedagogik vosita emas, “ruscha” yoki begona turmush tarzining alomati sifatida ko‘rganlar. Qarshilik ko‘pincha alifbo usulining o‘zidan ko‘ra, maktabdagi yangi tartib, jihozlar va bolaning dunyoqarashi o‘zgarishidan kelib chiqqan.