XIX asr oxirida Turkiston shahar va qishloqlarida bolaning ta’lim yo‘li odatda mahalla maktabidan boshlanardi. Bu maktablar uzoq tarixiy an’anaga ega bo‘lib, jamiyatda savod, diniy bilim va axloqiy tarbiyani avloddan avlodga yetkazishda muhim o‘rin tutgan. Ammo yangi iqtisodiy munosabatlar, bosma matbuotning kengayishi, temiryo‘l, telegraf va zamonaviy davlat boshqaruvi kirib kelgan bir paytda eski maktabning imkoniyatlari haqida bahslar kuchaydi.

Jadidlar an’anaviy maktabni shunchaki yo‘q qilishni istamagan. Ularning asosiy savoli boshqacha edi: maktab bolani faqat matnni yod olishga emas, uni anglab o‘qish, yozish, hisoblash va atrofdagi dunyoni tushunishga ham o‘rgatishi kerak emasmi?

Ana shu savoldan “usuli jadid” - yangi usuldagi ta’lim harakati boshlandi. “Jadid” nomi ham aynan maktablarda qo‘llanilgan “usuli jadid”, ya’ni “yangi usul” iborasidan kelib chiqqan. Keyinchalik u ta’lim doirasidan chiqib, jamiyatni isloh qilishga intilgan butun bir ma’rifatparvarlik harakatining nomiga aylandi.

Eski maktab qanday ishlagan?

An’anaviy maktablar ko‘pincha masjid yonida, muallimning uyida yoki mahalla tomonidan ajratilgan oddiy xonada faoliyat yuritgan. O‘g‘il bolalarga odatda maktabdor, domla yoki imom, qiz bolalarga esa otinoyi dars bergan. Barcha maktablar uchun majburiy bo‘lgan yagona dastur, sinflarga bo‘lish tizimi, umumiy dars jadvali yoki aniq belgilangan o‘quv muddati mavjud emas edi.

Bir xonada turli yoshdagi va turli darajadagi bolalar birgalikda o‘tirishi mumkin edi. Har bir o‘quvchi o‘z kitobi yoki o‘zlashtirayotgan matni bilan shug‘ullangan. Muallim navbat bilan ularning oldiga kelib, o‘qiganini tekshirgan yoki keyingi parchani ko‘rsatgan. Demak, bugungi tushunchadagi bir vaqtning o‘zida butun sinfga o‘tiladigan umumiy dars shakli keng tarqalmagan.

Maktabga qatnash muddati ham qat’iy belgilanmagan. Ayrim bolalar bir necha yil davomida ta’lim olgan, boshqalari esa oilaviy sharoit, mehnatga jalb etilish yoki o‘qishdagi qiyinchiliklar sabab maktabni erta tark etgan. Shuning uchun “eski maktabda hamma falon yil o‘qigan” degan yagona raqamni keltirish tarixiy jihatdan to‘g‘ri bo‘lmaydi: ta’lim davomiyligi bolaning imkoniyati, muallim talabi va mahalliy sharoitga bog‘liq bo‘lgan.

O‘qish ko‘pincha arab alifbosidagi harflarning nomlarini yodlashdan boshlanardi. Keyin harflarning turli ko‘rinishlari, bo‘g‘inlar va diniy matnlarga o‘tilgan. O‘quvchilar “Haftiyak”, Qur’on parchalari, “Chor kitob”, axloqiy va diniy mazmundagi boshqa asarlarni o‘qiganlar. Bunday ta’lim musulmon jamiyatining diniy va ma’naviy merosini saqlab kelgan muhim institut edi. Shu bilan birga, XIX asr oxiridagi islohotchilar uning uslubiy cheklovlarini tanqid qila boshladilar. Adeeb Khalidning tadqiqotida jadidlarning aynan maktabdagi yodlashga asoslangan ta’lim o‘rniga o‘quvchini amalda o‘qishga o‘rgatishga intilgani ko‘rsatiladi.