Shayboniylar sulolasi XVI asrda Movarounnahr va Janubiy Turkiston hududlarida hukmronlik qilgan turk-moʻgʻul sulolasidir. Ushbu sulola Chingizxonning nabirasi Shaybon avlodidan kelib chiqqan boʻlib, asoschisi Muhammad Shayboniyxon (1451–1510) hisoblanadi.

Muhammad Shayboniyxonning hayoti va faoliyati

Muhammad Shayboniyxon 1451-yilda tugʻilgan. U nasab jihatidan Chingizxonning katta o‘g‘li Jo‘ji avlodiga mansub bo‘lgan. Aniqrog‘i, Shayboniyxon Jo‘jining beshinchi o‘g‘li Shaybon naslidan kelib chiqqan. Shu sababli uning sulolasi tarixda Shayboniylar nomi bilan atalgan. Shayboniyxonning bobosi Abulxayrxon XV asrda Dashti Qipchoqda kuchli davlat tuzgan hukmdorlardan biri edi. Abulxayrxon ko‘chmanchi o‘zbek qabilalarini birlashtirib, mintaqada katta siyosiy kuchga aylantirgan. Shuning uchun Shayboniyxon oddiy sarkarda emas, balki hukmronlik an’anasi kuchli bo‘lgan xonadon vakili sifatida siyosat maydoniga kirib kelgan.

Uning otasi Shohbudog‘ sulton edi. Shayboniyxon yoshligida otasidan ayrilgan va murakkab siyosiy sharoitda voyaga yetgan. U dastlab turli homiylar qo‘lida tarbiya topadi, keyinchalik esa siyosiy kurashlar ichida chiniqadi. Aynan shu davrda u harbiy yurishlar, ittifoqlar va ichki nizolar orqali tajriba orttiradi. Bu esa unga Temuriylar davlatining zaif tomonlarini chuqur anglash imkonini bergan. U yoshligida Buxoro madrasalarida taʼlim olib, islom ilmlari va turli fanlarni oʻrgangan. Shayboniyxon nafaqat sarkarda, balki isteʼdodli shoir ham boʻlib, "Shohbaxt" taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. 

Shayboniyxon Abulxayr davlatini qayta tiklashga boʻlgan bir qancha muvaffaqiyatsiz urinishlardan soʻng Oʻrta Osiyodagi temuriylar shaharlarini egallashga qaror qiladi. 1499-yilda Shayboniyxon Movarounnahrni zabt etish harakatini boshlaydi. 1500–1501-yillarda Samarqandni egallab, uni oʻz davlatining poytaxti deb eʼlon qildi. 1507-yilga kelib, butun Movarounnahr va Xuroson ustidan oʻz hokimiyatini oʻrnatadi. 

Shayboniylar davlati oʻz davrida iqtisodiy va madaniy jihatdan rivojlandi. Muhammad Shayboniyxon davlatni mustahkamlash yoʻlida qator islohotlar oʻtkazdi. 1507-yilda pul islohoti amalga oshirilib, yangi kumush tangalar muomalaga kiritildi. Irrigatsiya tizimi rivojlantirilib, Zarafshon daryosidagi suvayirgʻichlar, Abdullaxon bandi, Tuyatortar kanali kabi yirik sugʻorish inshootlari qurildi. 

Shayboniylar davrida madaniyat va ilm-fan ham rivojlandi. Shayboniyxonning saroyida Kamoliddin Binoiy, Muhammad Solih, Mulla Shodi kabi shoir va olimlar faoliyat yuritgan. Shayboniyxonning oʻzi ham sheʼrlar yozgan va "Bahr ul-xudo" nomli doston yaratgan. 

Shayboniyxonning eng muhim tarixiy roli shundaki, u Movarounnahr, Xorazm va Xurosonni bir siyosiy markaz atrofida birlashtira oldi. Bu bilan u Temuriylar davridan keyingi bo‘shliqni to‘ldirdi va yangi sulolaviy boshqaruvga asos soldi. 

Shayboniylar sulolasining soʻnggi yillari

1510-yilda Marv yaqinida Eron shohi Ismoil I Safaviy bilan boʻlgan jangda Muhammad Shayboniyxon halok boʻldi. Muhammad Shayboniyxon o‘z davlatini, avvalo, shaxsiy harbiy iste’dodi, siyosiy nufuzi va qabila kuchlarini birlashtira olish qobiliyati orqali mustahkamlab turgan edi. U Marvda halok bo‘lgach, barpo etgan siyosiy tizim darhol ichki raqobatlar va tashqi bosimlar oldida zaiflashdi. Xuroson va Hirot Safaviylar qo‘liga o‘tdi. Sulola birdaniga qulab tushmagan bo‘lsa-da, uning ichki birligi sezilarli ravishda yemirila boshladi. Turli shahzodalar va sulola tarmoqlari Samarqand, Buxoro, Toshkent va Balx kabi markazlar ustidan nazorat uchun o‘zaro raqobat qildilar. Bu esa davlatni markazlashgan imperiyadan ko‘ra, sulola ichidagi muvozanatga tayangan siyosiy tuzilmaga aylantirdi. Keyingi davrda Ko‘chkunchixon, Ubaydullaxon va ayniqsa Abdullaxon II davrida bu davlat yana tiklanib, bir muddat kuchaydi, ammo Shayboniyxon zamonidagi dastlabki katta hududiy yaxlitlik va siyosiy shiddat avvalgi ko‘rinishida qaytmadi.

Shayboniylar sulolasi zaiflashib, 1601-yilda hukmronligi nihoyasiga yetdi. 

Shayboniylar davri Oʻrta Osiyo tarixida muhim oʻrin tutadi. Ular tomonidan amalga oshirilgan islohotlar va madaniy yutuqlar mintaqaning keyingi rivojiga katta taʼsir koʻrsatdi.