XVI asr Markaziy Osiyo tarixida siyosiy beqarorlik, hududiy raqobat va sulolaviy kurashlar bilan tavsiflanadi. Shayboniylar sulolasi hukmronligi davom etgan bo‘lsa-da, mamlakat ichida turli siyosiy kuchlar o‘rtasidagi ziddiyatlar markaziy hokimiyatning barqaror ishlashiga to‘sqinlik qilgan. Ana shunday murakkab tarixiy sharoitda Abdullaxon II siyosiy maydonga chiqib, Buxoro xonligida markazlashgan davlat tizimini shakllantirishga katta hissa qo‘shgan hukmdor sifatida tarixda muhim o‘rin egalladi.

Abdullaxon II Shayboniylar sulolasining yirik namoyandalaridan biri bo‘lgan. U Iskandarxonning o‘g‘li, Jonibek sultonning nabirasi edi. Muhammad Shayboniyxon bilan esa bir xil sulolaviy ildizga ega bo‘lib, har ikkisi ham Abulxayrxon avlodidan hisoblanadi.

Abdullaxon II 1583-1598 yillarda Buxoro xonligining rasmiy hukmdori bo‘lgan. Biroq uning siyosiy faoliyati bundan ancha oldin boshlangan. 1557 yilda Buxoroni egallashi uning hokimiyat sari yo‘lidagi muhim bosqichlardan biri bo‘ldi. 1561 yilda otasi Iskandarxon oliy xon deb e’lon qilingan bo‘lsa-da, amaliy boshqaruv asosan Abdullaxon II qo‘lida bo‘lgan. Bu holat uning davlat boshqaruvidagi real ta’siri rasmiy taxtga chiqishidan avval shakllanganini ko‘rsatadi.

Abdullaxon IIning tarixiy ahamiyati, avvalo, siyosiy markazlashuvni ta’minlash yo‘lidagi faoliyati bilan bog‘liq. U uzoq yillar davomida Samarqand, Buxoro, Toshkent va Balx kabi yirik siyosiy markazlarni yagona boshqaruv tizimi doirasida birlashtirishga intildi. Manbalarda qayd etilishicha, 1582 yilga kelib u Shayboniylar tasarrufidagi asosiy hududlarni markaziy hokimiyatga bo‘ysundirishga erishgan. Shu jihatdan Abdullaxon II nafaqat hukmdor, balki davlatni siyosiy jihatdan mustahkamlashga intilgan arbob sifatida baholanadi.

Uning faoliyati faqat harbiy yurishlar yoki hududiy kengayish bilan cheklanmagan. Abdullaxon II davrida savdo, shahar infratuzilmasi va me’morchilik ham rivojlangan. Jumladan, Buxorodagi Abdullaxon timi 1577 yilda qurilgan bo‘lib, u savdo faoliyatining muhim markazlaridan biri sifatida xizmat qilgan. Savdo inshootlari va bozor tizimining rivojlanishi xonlik iqtisodiy hayotini tartibga solish va jonlantirishga qaratilgan siyosat mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi.

Abdullaxon II davrida ilm-ma’rifat va me’morchilikka ham e’tibor qaratilgan. Buxorodagi Abdullaxon madrasasi 1588–1590 yillarda bunyod etilgan bo‘lib, bu davr me’morchiligining muhim namunalaridan hisoblanadi. Mazkur inshootlar hukmdorning siyosiy faoliyati bilan bir qatorda madaniy va diniy hayotni qo‘llab-quvvatlaganini ham ko‘rsatadi.

Shu bilan birga, Abdullaxon II hukmronligi murakkab ichki siyosiy jarayonlar bilan kechgan. Markaziy hokimiyat kuchaygani sari mahalliy zodagonlar va hududiy kuchlarning qarshiligi ham sezilgan. Masalan, 1588 yilda Toshkentda yuz bergan qo‘zg‘olon markazlashuv siyosati qarshiliksiz kechmaganini ko‘rsatadi. Bu esa davlatni mustahkamlash jarayoni har doim ham soddalashtirilgan tarzda emas, balki jiddiy siyosiy kurashlar orqali amalga oshirilganini anglatadi.

Abdullaxon II shaxsiyati haqida so‘z yuritilganda, uning saroyida ilm ahli, tarixnavislar va shoirlar faoliyat yuritgani ham alohida qayd etiladi. Hofiz Tanish Buxoriy va Abdurahmon Mushfiqiy kabi ijodkorlarning uning davrida yashab ijod qilgani bu davrda ilmiy va adabiy muhit mavjud bo‘lganidan dalolat beradi. Ayrim manbalarda Abdullaxon II ijod bilan ham shug‘ullangani zikr etiladi. Bu esa uni faqat siyosiy va harbiy arbob sifatidagina emas, balki madaniy jarayonlarga befarq bo‘lmagan hukmdor sifatida ham tavsiflash imkonini beradi.

Abdullaxon II 1598 yilda vafot etgan. Uning vafotidan keyin Shayboniylar sulolasining siyosiy mavqei tez zaiflashgan va ko‘p o‘tmay sulola hukmronligi yakunlangan. Bu holat Abdullaxon II davrida davlat barqarorligi ko‘p jihatdan uning shaxsiy siyosiy salohiyati va boshqaruv tajribasiga tayanganini ko‘rsatadi.

Umuman olganda, Abdullaxon II Buxoro xonligi tarixida markaziy hokimiyatni mustahkamlash, siyosiy birlashuvni ta’minlash, iqtisodiy va madaniy hayotni rivojlantirishga hissa qo‘shgan muhim hukmdorlardan biri hisoblanadi. Shu sababli u Markaziy Osiyo tarixida Shayboniylar davridagi markazlashuv jarayonining asosiy vakillaridan biri sifatida baholanadi.