Shayboniylar sulolasi tarix sahnasidan ketgach, Buxoro xonligida yangi siyosiy davr boshlandi. Bu davrning boshida turgan shaxslardan biri - Boqi Muhammadxon edi. U qisqa muddat hukmronlik qilgan bo‘lsa-da, Buxoro tarixida muhim iz qoldirdi. Chunki aynan uning davrida mamlakatda Ashtarxoniylar sulolasi hukmronligi boshlandi.

Boqi Muhammadxon Ashtarxoniylar sulolasi vakili bo‘lib, Jonibek sultonning o‘g‘li edi. Ashtarxoniylar kelib chiqishi jihatidan Jo‘jixon nasliga borib taqaladi.

Manbalarda qayd etilishicha, Astraxan Rossiya tomonidan bosib olingandan keyin ashtarxoniylardan Yormuhammadxon o‘z oila a’zolari bilan Buxoroga kelgan. Keyinchalik Jonibek sulton Shayboniylar xonadoni bilan quda-anda bo‘lib, Buxoro siyosiy hayotida yuqori mavqega ega bo‘ladi. Jonibek sulton va uning o‘g‘illari Buxoro xonligining turli viloyatlarida hokimlik qilgan.

Boqi Muhammadxonning siyosiy maydonga chiqishi Shayboniylar sulolasining so‘nggi yillariga to‘g‘ri keladi. Shayboniylardan bo‘lgan Pirmuhammadxon II uni xizmatlari uchun Samarqand hokimi etib tayinlagan. Biroq vaqt o‘tishi bilan Boqi Muhammad o‘z mavqeini mustahkamlab, Pirmuhammadxonga itoat etmay qo‘yadi. 1601-yilda Samarqand yaqinidagi Bog‘i Shamol degan joyda ikki tomon o‘rtasida jang bo‘lib, Pirmuhammadxon mag‘lubiyatga uchraydi. Shundan so‘ng Boqi Muhammadxon Buxoroga kirib, xonlik taxtini egallaydi. Shu tariqa Buxoro xonligida yangi sulola — Ashtarxoniylar hukmronligi boshlanadi.

Uning asosiy xususiyati shundaki, Boqi Muhammadxon oddiy taxt da’vogari emas, balki davlatni parchalanish xavfidan saqlab qolishga harakat qilgan hukmdor edi. Shayboniylar davri oxirida Buxoro xonligida ichki nizolar kuchaygan, ayrim hududlar markaziy hokimiyatdan uzoqlasha boshlagan, tashqi dushmanlar esa mamlakat zaiflashganidan foydalanishga uringan. Shu sharoitda Boqi Muhammadxonning asosiy maqsadi xonlik hududiy yaxlitligini saqlash va avvalgi hukmdorlar qo‘ldan chiqargan yerlarni qaytarish bo‘lgan.

Boqi Muhammadxonning nomi, ayniqsa, Balx va Xuroson uchun olib borilgan kurashlar bilan bog‘liq. U 1602-yilda Balxda isyon ko‘targan ashtarxoniy shahzodalar — Abbos sulton va Rahmonquli sultonlarni mag‘lub etadi hamda Balxga ukasi Vali Muhammadni hokim qilib tayinlaydi. Bu harakat bir tomondan markaziy hokimiyatni mustahkamlashga, ikkinchi tomondan esa janubiy hududlarda Buxoro ta’sirini saqlab qolishga qaratilgan edi.

Uning eng muhim harbiy muvaffaqiyatlaridan biri Safaviylar Eroniga qarshi kurashda namoyon bo‘ldi. Eron shohi Abbos I Balxni egallash va Buxoroda Ashtarxoniylar hukmronligiga chek qo‘yish maqsadida katta qo‘shin bilan yurish qiladi. Ammo 1602-yil iyul oyida Amudaryo bo‘yidagi Puli Xataba jangida Boqi Muhammadxon Eron qo‘shinini mag‘lub etadi. Bu g‘alaba Buxoro xonligining mustaqilligi va Ashtarxoniylar hokimiyatini saqlab qolishda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan.

Boqi Muhammadxon faqat janubiy chegaralar bilan cheklanib qolmagan. U shimoliy hududlarda ham faol siyosat yuritgan. Manbalarda 1604-yilda qozoq xoni Kelimuhammad qo‘shinlari Buxoro xonligi hududiga xavf solgani, Boqi Muhammadxon esa ularni mamlakat hududidan haydab chiqargani qayd etiladi. Bu uning harbiy salohiyati va davlat chegaralarini himoya qilishga katta e’tibor berganini ko‘rsatadi.

Boqi Muhammadxon tashqi siyosatda ham faol bo‘lgan. U Safaviylarga qarshi kurashda Usmonlilar imperiyasi bilan aloqalar o‘rnatishga harakat qilgan. Manbalarda uning Usmonli sultoni saroyiga elchi yuborgani, Eronga qarshi kurash va Xurosonni qaytarib olish masalasida harbiy yordam so‘ragani haqida ma’lumotlar bor. Bu holat Boqi Muhammadxonning faqat ichki hokimiyatni mustahkamlash bilan emas, balki mintaqaviy kuchlar o‘rtasida diplomatik muvozanatni saqlashga ham intilganini ko‘rsatadi.

Uning hukmronligi uzoq davom etmadi. Boqi Muhammadxon 1605-yilda vafot etdi. Uning o‘limidan keyin taxtga ukasi Vali Muhammadxon o‘tqazildi. Biroq ichki kurashlar yana kuchaydi, qabila beklari va amirlar markaziy hokimiyatga qarshi harakat qila boshladilar. Keyinchalik taxtga Boqi Muhammadxonning o‘g‘li Imomqulixon kelib, Ashtarxoniylar davlatini yanada mustahkamlashga harakat qildi.

Xulosa qilib aytganda, Boqi Muhammadxon Buxoro tarixida yangi sulolaviy davrni boshlab bergan hukmdor sifatida muhim o‘rin tutadi. Uning hukmronligi qisqa bo‘lgan, ammo aynan shu qisqa davrda u Ashtarxoniylar hokimiyatini mustahkamlash, Buxoro xonligining hududiy yaxlitligini saqlash, Balx va shimoliy chegaralar uchun kurashish hamda tashqi siyosiy aloqalarni yo‘lga qo‘yishga harakat qildi. Shu sababli Boqi Muhammadxonni Buxoro xonligida Shayboniylardan keyingi yangi siyosiy bosqichni boshlab bergan tarixiy shaxs sifatida baholash mumkin.