Ubaydullaxon 1486-yilda Xorazmning Vazir shahri yaqinidagi Tirsak mavzesida tug‘ilgan. Tarixiy manbalarda u Buxoro xoni, Shayboniylar sulolasining yirik vakili hamda kuchli adabiy meros qoldirgan hukmdor-shoir sifatida tilga olinadi.

Avvalo, Ubaydullaxon Shayboniylar sulolasidan bo‘lib, Muhammad Shayboniyxonning jiyani, Mahmud Sultonning o‘g‘li edi. Uning to‘liq ismi Abulg‘oziy Ubaydulloh Bahodirxon ibn Mahmud Sulton ibn Shoh Budog‘ Sulton ibn Abulxayrxon shaklida keltiriladi. Shu nasab zanjiri orqali uning sulolaviy kelib chiqishi Abulxayrxongacha borib taqaladi. Shuningdek, unga Xoja Ubaydulloh Ahror nomi berilgani ham qayd etiladi.

Ma’lumki, Ubaydullaxon yoshligidan diniy, ma’rifiy va harbiy tarbiya olgan. Tasavvuf bo‘yicha dastlabki saboqni otasining piri Mavlono Muhammad Qozidan olgan. Keyinchalik unga o‘z davrining mashhur ulamolari - Fazlulloh ibn Ro‘zbehon, Maxdumi A’zam, Mavlono Muhammad Azizon, Mavlono Xoja Muhammad Sadr kabi zotlar ustozlik qilgan. Ayrim manbalarda u hadisni Xoja Maulan Isfaxoniydan, fiqhni Mahmud Azizondan o‘rgangan deb ko‘rsatiladi. Harbiy san’atni esa amir Abdulla Yamaniy, ya’ni Buxoroda Mir Arab nomi bilan mashhur bo‘lgan arbobdan o‘rgangan. Demak, u nafaqat shahzoda, balki puxta diniy-ilmiy va siyosiy-harbiy maktabdan o‘tgan shaxs sifatida shakllangan.

Tabiiyki, uning siyosiy hayotga kirib kelishi ham juda erta boshlangan. Otasi Mahmud Sulton 1504-yilda Qunduzda vafot etgach, Ubaydullaxonga O‘rusbek Do‘rmon otaliq qilib tayinlangan. Shundan so‘ng u amakisi Shayboniyxonning Xorazm, Balx, Hirot va Mashhadga qilgan harbiy yurishlarida qatnashib, siyosat va jangovar tajriba maktabini amalda boshdan kechirdi. Aynan shu davr uning keyinchalik mustaqil hukmdor bo‘lib yetishishida muhim bosqich bo‘ldi.

Ayniqsa, Ubaydullaxonning hukmdor sifatida yuksalishida Safaviylarga qarshi kurash alohida o‘rin tutadi. 1510-yildan boshlab u Ko‘chkunchixonning asosiy noibi sifatida maydonga chiqdi. 1511-yildagi mag‘lubiyatdan keyin chekinishga majbur bo‘lsa-da, 1512-yil 28-apreldagi Ko‘li Malik jangida g‘alaba qozonib, Buxoro va Samarqandni egalladi. O‘sha yil 24-noyabrda bo‘lib o‘tgan mashhur G‘ijduvon jangida ham uning boshchiligidagi qo‘shin katta g‘alabaga erishdi. Tarixchilar bu voqeani Movarounnahr siyosiy mustaqilligini saqlab qolgan muhim burilishlardan biri sifatida baholaydilar.

Shundan keyin Ubaydullaxon Xurosonga yurishlar uyushtirib, 1513-yilda Marvni egalladi, keyin esa Mashhad va Hirot tomon yurishlarni davom ettirdi. Manbalarda uning Xorazmni ham qayta bo‘ysundirib, o‘g‘li Abdulazizxonni hokim etib tayinlagani qayd etiladi. Bundan tashqari, Hirotdagi murakkab vaziyatni tartibga solish, Buxoro bilan aloqalarni mustahkamlash va ichki siyosiy barqarorlikni tiklashda ham u faol rol o‘ynagan. Shu jihatdan, Ubaydullaxon faqat sarkarda emas, balki hududiy birlashuv va boshqaruvni ko‘zlagan davlat arbobi sifatida ham namoyon bo‘ladi.

1533-yilda Abu Saidxon vafotidan so‘ng, turkiy siyosiy an’anaga ko‘ra sultonlar ichida yoshi ulug‘ bo‘lgan Ubaydullaxon Buxoroda xon deb ko‘tarildi. Eng muhimi, aynan uning davrida poytaxt Samarqanddan Buxoroga ko‘chirildi va davlat rasmiy ravishda Buxoro xonligi deb ataladigan bo‘ldi. Bu esa oddiy ma’muriy o‘zgarish emas, balki Buxoroning siyosiy markaz sifatida mustahkamlanishini anglatardi.

Darhaqiqat, Ubaydullaxon hukmronligi yillarida Buxoroning siyosiy, iqtisodiy va madaniy mavqei yanada kuchaydi. Uning farmoni bilan 1530–1536-yillarda Mir Arab madrasasi bunyod etildi. Shuningdek, Mirak Said G‘iyos bog‘i, Ko‘hak - Zarafshon daryosi ustidagi Mehtar Qosim ko‘prigi, Buxoro atrofi devorlari va chorbog‘lar barpo etilgani manbalarda qayd etiladi. Ayrim ma’lumotlarda Sauranda madrasa qurdirgani, Yassi va Sarbon hududlarida ham bunyodkorlik ishlari olib borgani zikr etiladi. Bularning barchasi Ubaydullaxon me’morchilik va shaharsozlikka ham e’tibor bergan hukmdor bo‘lganini ko‘rsatadi.

Bundan tashqari, uning ilm-fan va ma’rifatga bo‘lgan munosabati ham alohida e’tiborga loyiq. Mashhur olim Fazlulloh ibn Ro‘zbehon Isfahoniy Ubaydullaxon saroyida yashab, xon uchun “Suluk al-muluk” asarini yozgani ma’lum. Ibn Ro‘zbehon Ubaydullaxonni turli ilmlarni o‘rganishga intilgan, diniy farzlarga qat’iy rioya qilgan va sabrli hukmdor sifatida ta’riflaydi.

Ubaydullaxonning eng yorqin jihatlaridan biri uning ijodkor hukmdor bo‘lgani bilan bog‘liq. U “Ubaydiy”, “Qul Ubaydiy”, “Ubaydulloh” taxalluslari bilan o‘zbek, fors va arab tillarida ijod qilgan. Manbalarga ko‘ra, uning uch tildagi kulliyoti keyinchalik Mir Husayn al-Husayniy tomonidan 1583-yilda ko‘chirilgan. Turkiy devonida 310 g‘azal, 430 ga yaqin ruboiy, 11 tuyuq, 18 masnaviy, 7 muammo va 2 yor-yor borligi qayd etiladi. Forsiy devonida 163 g‘azal, 418 ruboiy, 7 qit’a, 1 fard, 1 masnaviy, 1 tarje’band va 3 muammo mavjud. Arab tilidagi merosi esa 35 ga yaqin g‘azal, qit’a va fardlardan iborat deb ko‘rsatiladi.

Shuningdek, uning ijodida diniy-tasavvufiy va axloqiy-didaktik ruh ustun. “Omonatnoma”, “Shavqnoma”, “G‘ayratnoma”, “Sabrnoma” singari asarlar Ubaydullaxon adabiy merosining muhim qismini tashkil etadi. U, shuningdek, Ahmad Yassaviy asos solgan hikmatnavislik an’anasini davom ettirgan. Manbalarda undan 220 dan ortiq hikmat yetib kelgani qayd etiladi. O‘zbek va fors adabiyotida yirik ruboiynavis sifatida e’tirof etilishi, Boburdan keyingi ruboiy taraqqiyoti bilan nomi bog‘lanishi uning adabiyotdagi o‘rnini yanada mustahkamlaydi. 

Ubaydullaxon haqida keyingi davrlarda ham bir qator tadqiqot va asarlar yaratilgan. Xususan, Q. Rajabov va E. Ochilovning “Ubaydullaxon” risolasi muhim tadqiqotlardan biri sifatida tilga olinadi. Zamonaviy maqolalarda esa uning hikmatnavislik, ruboiychilik va zullisonayn shoir sifatidagi o‘rni kengroq yoritib beriladi.

Ubaydullaxon 1540-yilda Buxoroda vafot etgan. Dafn joyi haqida manbalarda ayrim tafovutlar uchraydi. Ba’zi manbalarda u Bahouddin majmuasidagi Daxmai shohon, ya’ni shayboniylar xilxonasiga dafn etilgani aytilsa, boshqa ma’lumotlarda Buxorodagi Mir Arab madrasasining shimoliy tomonida ustozi Abdulla Yamaniy yoniga dafn etilgani ko‘rsatiladi. U o‘z davrining eng yirik siyosiy va madaniy arboblaridan biri sifatida tarixda qoldi.