Ashtarxoniylar sulolasi tarixida Imomqulixon va Abdulazizxondan keyin alohida tilga olinadigan hukmdorlardan biri - Subhonqulixon ibn Nodir Muhammadxondir. U tarixda faqat davlat boshqargan xon sifatida emas, balki ilm-fan, tabobat va ma’rifatga e’tibor bergan hukmdor sifatida ham muhim o‘rin egallaydi.

Subhonqulixon XVII asrning ikkinchi yarmida murakkab siyosiy sharoitda maydonga chiqdi. Avval Balxni boshqargan, keyinchalik esa Buxoro taxtiga o‘tirgan. Uning hukmronlik davri ichki ziddiyatlar, iqtisodiy qiyinchiliklar va markaziy hokimiyatni mustahkamlash zarurati bilan kechgan. Shunday bo‘lsa-da, Subhonqulixon o‘z davrida ilm-fan va madaniyat rivojiga e’tibor qaratgan hukmdor sifatida tarixda iz qoldirdi.

Subhonqulixonning eng muhim jihatlaridan biri - uning tabobat ilmiga bo‘lgan qiziqishi edi. U shunchaki tabiblarni qo‘llab-quvvatlagan hukmdor emas, balki o‘zi ham tibbiyot bilan shug‘ullangan, kasalliklarni aniqlash va davolash masalalariga oid bilimlarga ega bo‘lgan shaxs edi. Manbalarda uning “Ihyo at-tibbi Subhoniy” nomli tibbiy asar yozgani qayd etiladi. Ushbu asarda turli kasalliklar, ularni aniqlash va davolash yo‘llari haqida fikr yuritilgan.

Ayniqsa, Subhonqulixon nomi Buxoroda barpo etilgan Dor ush-Shifo bilan bog‘liq holda ko‘p tilga olinadi. Bu maskan o‘z davri uchun nafaqat shifoxona, balki tibbiy bilim, tajriba va amaliyot uyg‘unlashgan muhim markazlardan biri bo‘lgan. Dor ush-Shifo tarkibida bemorlarni davolash bilan birga, dorixona, tashxisxona va kutubxona kabi yordamchi bo‘limlar ham faoliyat yuritgani aytiladi. Bu esa Buxoroda tabobat ishiga tizimli yondashuv bo‘lganini ko‘rsatadi.

Subhonqulixon davrida Buxoro va Balxda madrasalar qurilishi ham davom etgan. Bu holat uning ilm-fan, ta’lim va shaharsozlik an’analarini qo‘llab-quvvatlaganini bildiradi. Ashtarxoniylar davri ko‘pincha siyosiy murakkabliklar bilan eslansa-da, Subhonqulixon faoliyati bu davrda ham ilmiy va madaniy hayot butunlay to‘xtab qolmaganini ko‘rsatadi.

Subhonqulixonning yana bir qiziqarli tomoni - uning adabiyotga ham yaqin bo‘lganidir. Ayrim manbalarda u “Nishoniy” taxallusi bilan she’rlar bitgani, saroydagi adabiy muhitda ishtirok etgani qayd etiladi. Bu esa uni faqat siyosiy hukmdor emas, balki ilm, adabiyot va tabobatga qiziqqan ko‘p qirrali shaxs sifatida tasavvur qilishga asos beradi.

Albatta, Subhonqulixon hukmronligi ziddiyatsiz kechmagan. Uning davrida ichki siyosiy kurashlar kuchaygan, ayrim hududlarda markaziy hokimiyat ta’siri susaygan. Biroq tarixiy bahoda uning ilm-fan, xususan, tibbiyot rivojiga qo‘shgan hissasi alohida ahamiyat kasb etadi.

Shu bois Subhonqulixonni tarixda faqat taxt egasi sifatida emas, balki Buxoroda tabobat rivojiga e’tibor qaratgan hukmdor-tabib sifatida eslash o‘rinlidir. Uning nomi bilan bog‘liq Dor ush-Shifo esa o‘sha davrda inson salomatligi, ilmiy bilim va amaliy davolashga berilgan e’tiborning yorqin namunasi bo‘lib qolgan.