Abulfayzxon (1695–1747) Ashtarxoniylar sulolasining so‘nggi yirik vakillaridan biri bo‘lib, 1711–1747-yillarda Buxoro xonligini boshqargan. U Subhonqulixonning o‘g‘li bo‘lib, uning hukmronligi Buxoro xonligi tarixidagi murakkab va ziddiyatli davrga to‘g‘ri kelgan. Aynan Abulfayzxon davrida Ashtarxoniylar davlatining siyosiy qudrati zaiflashib, keyinchalik Mang‘itlar sulolasi hokimiyat tepasiga kelishi uchun sharoit yuzaga kelgan.

Abulfayzxon taxtga yoshligida o‘tirgan bo‘lsa-da, vaqt o‘tishi bilan davlat boshqaruvidagi ta’siri tobora kamayib bordi. Viloyat hokimlari va yirik amirlarning mustaqilligi kuchaydi, markaziy hokimiyat esa zaiflashdi. Buxoro xonligi hududlarida ichki nizolar ko‘payib, feodal tarqoqlik kuchaydi.

Shu davrda mang‘it urug‘idan chiqqan nufuzli davlat arbobi Muhammad Hakimbiy siyosiy maydonda katta ta’sirga ega bo‘ldi. U davlat boshqaruvida muhim o‘rin egallab, mang‘itlarning mavqeini mustahkamladi. Keyinchalik uning faoliyati Buxoroda yangi siyosiy kuch — Mang‘itlar sulolasining shakllanishiga asos bo‘ldi.

Ichki va tashqi siyosat

Abulfayzxon markaziy hokimiyatni saqlab qolishga harakat qilgan bo‘lsa-da, mamlakatdagi siyosiy vaziyat bunga imkon bermadi. Shunga qaramay, Buxoro xonligi xalqaro aloqalarni davom ettirdi. Usmonlilar imperiyasi bilan diplomatik munosabatlar yo‘lga qo‘yildi, Istanbulga elchilar yuborildi. Rossiya bilan ham savdo va qo‘shnichilik aloqalarini rivojlantirishga urinishlar bo‘lgan.

XVIII asrning birinchi yarmida Eron hukmdori Nodirshohning kuchayishi Movarounnahr uchun jiddiy xavf tug‘dirdi. 1740-yilda Nodirshoh qo‘shinlari Buxoroga yurish qilib, xonlikni o‘z ta’siri ostiga oldi. Bu voqea Ashtarxoniylar hokimiyatining yanada zaiflashishiga sabab bo‘ldi.

Ashtarxoniylar tanazzuli va Mang‘itlar yuksalishi

Abulfayzxon davri tarixchilarning aksariyati tomonidan Ashtarxoniylar sulolasining tanazzul davri sifatida baholanadi. Davlat ichidagi real siyosiy kuch asta-sekin mang‘it amirlari qo‘liga o‘ta boshladi. Muhammad Hakimbiydan keyin uning o‘g‘li Muhammad Rahimbiy ham katta ta’sirga ega bo‘lib, amalda davlatning eng qudratli shaxsiga aylandi.

1747-yilda Nodirshohning o‘ldirilishi mintaqadagi siyosiy vaziyatni keskin o‘zgartirdi. Shu yilning o‘zida Muhammad Rahimbiy Abulfayzxonni taxtdan chetlatib, Mir Arab madrasasida qatl ettirdi. Natijada qariyb bir yarim asr davomida Buxoro xonligini boshqargan Ashtarxoniylar sulolasi hukmronligi yakunlandi.

Abulfayzxonning vafoti nafaqat bir hukmdorning hayotiga, balki butun bir sulolaning tarixiga yakun yasadi. Oradan ko‘p o‘tmay, Mang‘itlar sulolasi Buxoro siyosiy hayotida hukmron kuchga aylandi va keyinchalik Buxoro amirligi davri boshlandi.

Madaniy meros

Abulfayzxon shaxsi o‘zbek adabiyotida ham aks etgan. Jadid adabiyotining yirik namoyandasi Abdurauf Fitrat 1924-yilda yozgan “Abulfayzxon” tragediyasida ushbu hukmdor obrazi orqali davlat tanazzuli, hokimiyat uchun kurash va ma’naviy inqiroz masalalarini yoritgan. Asar bugungi kunda ham o‘zbek dramaturgiyasining muhim namunalaridan biri hisoblanadi.

Abulfayzxon tarixda qudratli zabardast hukmdor sifatida emas, balki bir sulolaning yakuni va yangi davrning boshlanishi bilan bog‘liq shaxs sifatida qolgan. Uning hukmronligi Ashtarxoniylar davrining so‘nggi sahifasi bo‘lsa, uning halokati Buxoro tarixida Mang‘itlar hukmronligi sari yo‘l ochib berdi.