Markaziy Osiyo tarixida XX asr boshlaridagi voqealar butun mintaqa taqdirini o‘zgartirdi. Aynan shu davr Buxoro amirligining ko‘p asrlik davlatchilik tarixiga yakun yasadi. Ushbu tarixiy burilish markazida Mang‘itlar sulolasining so‘nggi hukmdori – Amir Sayyid Olimxon turadi.

Olimxon 1880-yil 3-yanvarda Amir Abdulahadxon oilasida tug‘ilgan. Yoshligidan davlat boshqaruvi, harbiy ish va sharqona ilmlar bilan bir qatorda zamonaviy bilimlarni ham egalladi. Otasining qarori bilan u 13 yoshida Sankt-Peterburgga yuborilib, u yerda uch yil davomida harbiy ta’lim oldi. Bu safar yosh shahzodaga Rossiya imperiyasining davlat boshqaruvi, harbiy tizimi va zamonaviy infratuzilmasini yaqindan kuzatish imkonini berdi.

Vatanga qaytgach, Olimxon avval Nasaf, keyinchalik Karmana hokimi sifatida faoliyat yuritdi. Bu davrda u davlat boshqaruvi tajribasini orttirib, amirlikning iqtisodiy va ma’muriy hayoti bilan yaqindan tanishdi. 1910-yilda otasi vafotidan so‘ng Buxoro taxtiga o‘tirdi va Mang‘itlar sulolasining o‘ninchi hamda so‘nggi hukmdoriga aylandi.

Taxtga chiqqan dastlabki kunlardanoq Olimxon davlat boshqaruvida tartib o‘rnatishga harakat qildi. U amaldorlarga pora olishni taqiqlash, soliqlarning adolatli yig‘ilishini ta’minlash va mansabdorlarning suiiste’mollariga chek qo‘yish haqida farmonlar chiqardi. Biroq saroydagi konservativ kuchlar, mahalliy amaldorlar va murakkab siyosiy vaziyat bu tashabbuslarning to‘liq amalga oshishiga imkon bermadi.

Olimxon hukmronligi davrida Buxoro amirligi Rossiya imperiyasi protektorati bo‘lib qolayotgan edi. Birinchi jahon urushi, Rossiyadagi 1917-yilgi inqiloblar va mintaqadagi siyosiy beqarorlik amirlik hayotiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Shu davrda jadidlar harakati islohotlarni jadallashtirish tarafdori bo‘lsa, an’anaviy siyosiy kuchlar mavjud tartibni saqlab qolishga intilar edi. Natijada mamlakat ichidagi qarama-qarshiliklar yanada kuchaydi.

1920-yil sentabr oyida Qizil Armiya Buxoroga hujum boshladi. Bir necha kun davom etgan janglardan so‘ng Ark qal’asi egallandi va Buxoro amirligi tugatildi. Shu tariqa qariyb bir yarim asr davom etgan Mang‘itlar sulolasi hukmronligi ham nihoyasiga yetdi. Bu voqea nafaqat bir sulolaning, balki ko‘p asrlik Buxoro amirligi tarixining ham yakuni bo‘ldi.

Olimxon avval Sharqiy Buxoroga, keyinchalik esa Afg‘onistonga yo‘l oldi. Hayotining qolgan qismini Kobulda o‘tkazdi. Vataniga qaytish umidi bilan yashagan amir umrining oxirigacha Buxoro taxtini qayta tiklash orzusidan voz kechmadi. U 1944-yilda Kobulda vafot etdi va shu yerda dafn qilindi.

Olimxon tarixda turlicha baholanadi. Sovet davri tarixshunosligida u ko‘proq eski tuzum ramzi sifatida tasvirlangan bo‘lsa, mustaqillik yillarida uning shaxsiyati va faoliyati xolisroq o‘rganila boshlandi. Bugungi tarixshunoslik Olimxonni murakkab geosiyosiy sharoitda davlatni saqlab qolishga uringan, ammo davrning keskin o‘zgarishlari qarshisida muvaffaqiyat qozona olmagan hukmdor sifatida baholaydi.

Qiziqarli jihati shundaki, surgunda yashagan yillarida Olimxon o‘z xotiralarini yozib qoldirgan. Uning «Buxoro xalqining hasrati tarixi» asari bugungi kunda Buxoro amirligining so‘nggi yillari haqida bevosita amirning o‘z nigohi bilan hikoya qiluvchi muhim tarixiy manbalardan biri hisoblanadi.

Olimxon nomi Buxoro amirligining yakuni bilan chambarchas bog‘liq. Uning hukmronligi Markaziy Osiyoda eski davlatchilik tizimidan yangi siyosiy tuzumga o‘tish davrini ifodalaydi. Shu bois Amir Olimxon nafaqat Mang‘itlar sulolasining so‘nggi hukmdori, balki butun bir tarixiy davrning yakuniy timsoli sifatida ham tarix sahifalarida muhim o‘rin egallaydi.